maandag 14 oktober 2019

11 weetjes over aardappels

Wist je dat de herfstvakantie (eind oktober, begin november) ooit werd ingesteld vanwege de aardappeloogst? Kinderen moesten thuis vaak helpen bij het rooien van de aardappels. Omdat zoveel kinderen wegbleven van school, werd er een week vakantie gegeven. Het rooien gebeurt nu met machines, maar de vakantie is gebleven.

Wist je dat een portie van ongeveer 200 gram gekookte aardappelen 150 kilocaloriën bevat en eenzelfde portie gekookte rijst ongeveer 250 kilocaloriën? Terwijl veel mensen aardappelen beschouwen als dikmakers en rijst juist gezien wordt als licht eten. 

Wist je dat de stengels en bladeren van aardappelplanten giftig zijn? De aardappelen zelf, ondergrondse knollen, bevatten ook een heel klein beetje van het gif solanine, maar niet zo veel dat het schadelijk is. Je moet wel altijd oppassen met groene plekken en uitlopers. Die zijn ook giftig en kun je maar beter ruim wegsnijden.

Wist je dat uit archeologische vondsten (in Zuid-Amerika) blijkt, dat al 4500 jaar v. Chr. Aardappelen werden gegeten?

Wist je dat er in Peru meer ruim 4200 soorten aardappels worden bewaard in het Biodiversiteitscomplex? In Peru hebben ze dan ook meer dan 1000 woorden voor de aardappel in al z’n verschijningsvormen.

Wist je dat Nederlandse boeren in eerste instantie niet enthousiast waren over aardappels? Het groen van de plant is giftig, net als de besjes. Dus dachten ze dat dat onmogelijk gezond voedsel zou kunnen opleveren. Pas in de achttiende eeuw werd de aardappel als voedsel gezien, om te beginnen in Friesland.

Wist je dat schoolmeester Kornelis Lieuwes de Vries uit Friesland het bekende aardappelras Bintje heeft gekweekt? Hij had al meer aardappelsoorten gekweekt. Elk nieuw ras vernoemde hij naar een van zijn eigen kinderen of naar een kind uit zijn klas. De soort die genoemd werd naar zijn leerling Bintsje Jansma is wereldberoemd geworden: het bintje.

Wist je dat aardappels heel geschikt zijn als handenwarmer? Vroeger kregen boerenkinderen ’s winters soms een of twee hete aardappels mee naar school. Aan de aardappel in hun jaszak konden ze onderweg hun handen warmen en later op de dag konden ze hem opeten.

Wist je dat Franse frietjes niet uit Frankrijk komen maar uit België? Amerikaanse soldaten die tijdens WOII in België gestationeerd waren, kregen daar voor het eerst de frietjes te eten. Omdat de voertaal van het Belgische leger Frans was, noemden de soldaten het Franse frietjes. Die naam hebben ze sindsdien gehouden.

Wist je dat de grootste aardappel ooit ruim twee kilo woog? De aardappel was 25 centimeter lang en werd geteeld door de heer Schotten.

Wist je dat tijdens de ruimtevlucht van de Space Shuttle Columbia in 1995 geëxperimenteerd werd met het kweken van aardappelen? Het was geen succes. De oogst bestond uit 5 kleine aardappeltjes.

vrijdag 4 oktober 2019

12 weetjes over pinguïns

Wist je dat de grootste pinguïnsoort de keizerspinguïn is? Deze kan ongeveer 1 meter 15 groot worden. De op een na grootste soort is de koningspinguïn, die ongeveer 90 cm groot wordt.

Wist je dat de meeste pinguïnsoorten om de beurt broeden, maar dat direct nadat de eieren gelegd zijn het mannetje altijd eerst aan de beurt is. Terwijl de ene ouder naar voedsel zoekt, broedt de ander. Alleen bij de keizerspinguïns nemen de mannetjes de hele broedtijd voor hun rekening.

Wist je dat pinguins niet kunnen vliegen? Door de lucht tenminste niet: wel gebruiken ze hun vleugels om door het water te ‘vliegen’. Ze kunnen zo wel een snelheid halen van 30 kilometer per uur. 

Wist je dat bij de meeste soorten pinguins de kuikens als ze groot genoeg zijn bij elkaar gebracht worden in een zogenaamde ‘crèche’. In een grote groep staan ze te wachten tot hun ouders terugkomen van het zoeken naar voedsel. Zo houden ze elkaar warm.

Wist je dat een pinguïnkuiken nog geen veren heeft, maar bedekt  is met wollig grijs of bruin dons. De ouders moeten ze goed warm houden, want het dons is niet wind- en waterdicht. Pas als de pinguïnjongen echte veren hebben, gaan ze de zee in.

Wist je dat pinguïns hun eigen jong feilloos kunnen herkennen aan het geluid dat het maakt?

Wist je dat pinguïns geweldig veel lawaai maken? Elk dier heeft z’n eigen roep en er wordt voortdurend geroepen om elkaar terug te vinden. Bij elkaar maakt een pinguïnkolonie net zo veel lawaai als een drukke snelweg, zo’n 80 decibel.

Wist je dat een pinguïn elk jaar een nieuw, waterdicht verenpak krijgt? Tijdens het ruien zijn ze een tijdje aan land. Ook komen ze aan land om te broeden en hun jongen groot te brengen. Verder leven ze in het water.

Wist je dat het zwart-witte verenpak van een pinguïn heel praktisch is? Als ze zwemmen, zijn pinguïns van bovenaf door vijanden bijna niet te zien met hun zwarte rug in het donkere water. Van onderaf is juist de witte buik slecht te onderscheiden tegen het lichte wateroppervlak.

Wist je dat een kolonie pinguïns zóveel poep produceert dat dat vanuit de ruimte door satellieten te zien is? Op die manier kunnen wetenschappers erachter komen op welke onherbergzame plaatsen kolonies van de keizerspinguïn leven.

Wist je dat een pinguïn tijdens  het jagen veel zeewater inslikt? Het zout dat ze zo binnen krijgen, raken ze weer kwijt door het uit te niezen.

Wist je dat in Nieuw-Zeeland in 2018 fossielen van een onbekende pinguïnsoort werden gevonden? Het waren pinguïns die hier tientallen miljoenen jaren geleden leefden, concludeerden onderzoekers. Deze soort, de Crossvallia waiparensis, kon 1 meter 60 lang worden. Dat is een stuk groter dan de keizerspinguïn.

woensdag 11 september 2019

12 weetjes over het geheugen

Wist je dat seks goed is voor het geheugen – in elk geval bij jonge vrouwen? Dit bleek uit een onderzoek in december 2016 onder 78 vrouwen tussen de 18 en 29. De proefpersonen die regelmatig seks hadden (volgens eigen zeggen) scoorden beter op geheugentestjes.

Wist je dat juist heel intelligente mensen vaak eenvoudige dingen vergeten. Het geheugen is bedoeld om vooral waardevolle informatie op te slaan. Daarbij is het belangrijk dat het brein zich richt op de dingen die ertoe doen en alle nutteloze informatie daar omheen zo veel mogelijk negeert. Het is dus juist slim om onbelangrijke zaken, zoals waar je je vuile sokken hebt neergegooid, of hoe de hond van de neef van een vriend heet, niet te onthouden.

Wist je dat je geheugen bestaat uit een werkgeheugen en een langetermijngeheugen. In het werkgeheugen blijft informatie maar kort hangen. Dingen die je opvallen of waar je bewust  aandacht aan besteedt, kunnen in het langetermijngeheugen opgeslagen worden.

Wist je dat er gemiddeld zeven dingen in je werkgeheugen ‘passen’? Bijvoorbeeld zeven cijfers of zeven losse woorden. Door dingen samen te voegen kun je je werkgeheugen uitbreiden. 2017 onthoud je bijvoorbeeld niet als vier losse cijfers, maar als een jaartal.

Wist je dat neurowetenschapper Boris Konrad van de Nijmeegse Radboud Universiteit met zijn (Duitse) team in december 2015 het wereldgeheugenkampioenschap in China heeft gewonnen? Bij zo’n kampioenschap moeten deelnemers o.a. in een half uur een rij van meer dan 4000 getallen uit hun hoofd leren.

Wist je dat je speciale gebeurtenissen veel beter onthoudt dan gewone. Dingen die je iedere dag doet lijken zoveel op elkaar dat ze in je geheugen één brei worden. Wat je gisteren bij het ontbijt at, ben je misschien de volgende morgen al vergeten, maar van die éénmalige spannende reis kun je je bijna elk moment herinneren.

Wist je dat beweging heel goed is voor je geheugen? Het vermindert spanning en vergroot de toevoer van bloed naar de hersenen. Onderzoek heeft aangetoond dat mensen die veel bewegen minder kans hebben om Alzheimer te krijgen.

Wist je dat er een techniek bestaat om veel dingen snel te kunnen onthouden? De techniek wordt het geheugenpaleis genoemd en bestaat eruit dat je alle dingen die je wilt onthouden in je verbeelding een plaats geeft in een ruimte die je goed kent. Je stelt je dit voor als een film of een plaatje. Dit maakt het makkelijker om losse dingen in je geheugen te prenten.

Wist je dat het heel goed voor je hersenen is om regelmatig uitgedaagd te worden.  Door puzzels, memory of andere spellen te doen, kun je je geheugen trainen en met computerspelletjes train je bijvoorbeeld je reactievermogen en je oplettendheid. De spelletjes moeten natuurlijk niet te makkelijk zijn.

Wist je dat je iets beter kunt onthouden als je het opschrijft?

Wist je dat de Russische journalist Solomon Veniaminovitsj Sjeresjevski een fantastisch geheugen had. Hij kon moeilijke wiskundige formules, rijen met duizenden woorden en ook gedichten in andere talen onthouden en had maar een paar minuten nodig om dat alles uit zijn hoofd te kennen.

Wist je dat bij een chronisch slaaptekort je geheugen slechter gaat functioneren. Bij te weinig slaap krimpt de hippocampus; dat is een gebiedje in de hersens dat een belangrijke rol speelt bij leren, geheugen en emoties

vrijdag 30 augustus 2019

11 weetjes over spieren

Wist je dat je meer dan 600 spieren in je lichaam hebt? Of je nou een sportfanaat bent of de hele dag op de bank hangt, die (ruim) 600 spieren heeft iedereen.

Wist je dat de belangrijkste spier van een mens het hart is? Die spier pompt je bloed rond. Bij een volwassene pompt het hart ongeveer vijf liter bloed rond per minuut als hij/zij niets bijzonders doet. Maar als iemand zich flink inspant, kan dat wel vijf keer zoveel zijn.

Wist je dat er als je je spieren gaat trainen, kleine scheurtjes ontstaan in de spiervezels? (Daardoor voel je spierpijn) Je lichaam repareert dat en maakt de vezel daarbij een tikkie sterker. Zo kun je bij de volgende training net iets meer aan. Om het herstel mogelijk te maken, moet er wel wat tijd tussen je trainingssessies zitten.

Wist je dat je kleinste spier in je oor zit? Dit piepkleine spiertje heet de stapedius en is maar iets langer dan een millimeter. Het zit vast aan het kleinste botje, de stijgbeugel. De stapedius heb je niet om je oren mee te bewegen, maar de spier trekt zich samen als je harde geluiden hoort. Daardoor dempt het geluid iets en dat helpt om gehoorbeschadiging te voorkomen.

Wist je dat je om te lachen wel 17 spieren in je gezicht gebruikt? Volgens sommige bronnen zijn het er 15, dat is dan misschien iets minder uitbundig. Om te fronsen heb je ruim 40 spieren nodig en om te praten wel 70.

Wist je dat er 600 verschillende spierziekten bestaan. De bekendste is ALS (Amyotrofische laterale sclerose), waarbij alle spieren steeds meer verslappen, uiteindelijk ook de ademhalingsspieren. Sommige spierziekten zijn dodelijk, andere niet, maar voor de meeste spierziekten is (nog) geen genezing mogelijk.

Wist je dat het kampioenschap Sterkste Man van Nederland in 2014, 2016, 2017 en 2018 werd gewonnen door Alex Moonen. Het kampioenschap wordt jaarlijks gehouden in de maand juli en wordt uitgezonden op televisie. De winnaar van 2019 was Kelvin de Ruiter.

Wist je dat na je dertigste de spiermassa afneemt? Dit wordt sarcopenie genoemd (letterlijk: verdwijnend vlees) Wie weinig in beweging is, kan zo rond het 70e jaar de helft van alle spieren kwijt zijn. Maar de spierafname is niet onomkeerbaar. Het is tot op hoge leeftijd mogelijk om door krachttraining de spieren weer aan te laten groeien.

Wist je dat astronauten in de ruimte veel spierkracht verliezen? Omdat ze gewichtloos zijn, gebruiken ze hun spieren te weinig. Vooral in hun benen, rug en billen worden de spieren dunner en slapper. Het is dan ook belangrijk dat ze elke dag een paar uur oefeningen doen. Dat doen ze in de ruimte met aangepaste apparatuur. Bijvoorbeeld op een loopband waar ze zichzelf aan vast kunnen maken zodat hun voeten ook echt met kracht op de band komen.

Wist je dat de grootste spier van je lichaam de bilspier of gluteus maximus is? Je gebruikt hem als je opstaat van je stoel, maar ook om je bovenbeen te strekken bij het lopen of hardlopen.

Wist je dat Amerikaanse onderzoekers een kunstmatige spier  hebben ontwikkeld die via elektrische spanning kan uitzetten en krimpen en zo zeer zware lasten kan tillen? In 2017 publiceerden ze hun onderzoeksresultaten. De kunstspier van synthetisch materiaal kan een vijftien keer hogere spanning dragen dan een menselijke spier en kan duizend keer z’n eigen gewicht tillen.

woensdag 21 augustus 2019

10 weetjes over knopen

Wist je dat knopen om kleding mee vast te maken (of te versieren) al duizenden jaren bestaan? De oudste exemplaren die gevonden zijn, dateren van 1600 voor Christus

Wist je dat “van de blauwe knoop zijn” betekent dat iemand geen alcohol drinkt of zelfs tegen het gebruik van alcohol is? De blauwe knoop uit de uitdrukking was eigenlijk een insigne. Eind 19e, begin 20e eeuw werd zo’n blauwe herkenningsteken gedragen door leden van verenigingen die zich inzetten om drankmisbruik tegen te gaan

Wist je dat er tientallen verschillende manieren zijn om een stropdas te knopen? (Twee wiskundigen berekenden zelfs dat er 177.000 mogelijkheden voor zijn). Veel van de stropdasknopen hebben hun eigen naam, zoals de Orïentaalse knoop (de eenvoudigste om te knopen), de Eldredge-knoop (een van de moeilijkste) en de Windsor-knoop (geschikt voor een bruidegom)

Wist je dat de uitdrukking “de knoop doorhakken” afkomstig is uit een verhaal over Alexander de Grote? Deze kreeg het niet voor elkaar om een ingewikkelde knoop los te krijgen waarmee een wagen in de stad Gordium was vastgebonden. Hij hakte toen met zijn zwaard de knoop door. Wie de Gordiaanse knoop loskreeg zou volgens de legende heerser van de wereld worden. Alexander de Grote kwam een heel eind in dat streven.

Wist je dat bij een vrouwenbloes de knoopjes links zitten en bij een mannenoverhemd rechts? Een mogelijke verklaring is dat hooggeplaatste vrouwen vroeger werden aangekleed, terwijl heren altijd zichzelf aankleedden. Voor de kleedster zitten de knoopjes van de aan te kleden dame rechts, wat net iets makkelijker schijnt te zijn om dicht te maken.

Wist je dat een rattenkoning een groepje zwarte ratten is waarvan de staarten met een onontwarbare knoop aan elkaar vast zitten? De dieren kunnen geen kant op en verhongeren. In het Museum Mauritianum en Altenburg (Duitsland) is een geconserveerde rattenkoning te zien van 32 ratten.

Wist je dat de Inca’s een rekensysteem hadden dat bestond uit touwen met knopen erin? Deze worden quipus genoemd. Een quipu kan klein zijn, een handvol touwen, maar het kan ook bestaan uit honderden of zelfs duizenden touwen. Door op een bepaalde manier knopen in de touwen te leggen, werden cijfermatige gegevens vastgelegd.

Wist je dat de vaarsnelheid van een boot wordt weergegeven in knopen? Oorspronkelijk werd de snelheid letterlijk gemeten door middel van een touw met knopen. Zo’n touw, met ongeveer op elke 15 meter een knoop, werd met een gewicht eraan overboord gegooid. Dan werd gekeken hoeveel knopen in een halve minuut het water in gingen.
Een knoop is vastgesteld op 1852 meter per uur. Als een zeilbootje dus een snelheid van 10 knopen heeft, gaat het ongeveer 18,5 km. per uur.

Wist je dat Furoshiki de kunst is om vierkante lappen stof te knopen. De stof wordt meestal geknoopt tot verpakking van een cadeau of tot een draagtas of zak. Furoshiki komt uit Japan en doet denken aan origami, de papiervouwkunst.

Wist je dat er een internationaal gilde van knopenleggers bestaat? Het gilde, een soort vereniging, bestaat sinds 1982. Het werd opgericht aan boord van de “Discovery” bij de Tower Bridge in Londen. De bedoeling van het gilde is ‘het stimuleren van de kunst, de aardigheid en de wetenschap van het leggen, het bestuderen en het toepassen van knopen.
Iedereen die in knopen is geïnteresseerd kan lid worden van het gilde. Je betaald dan een kleine contributie en krijgt elk kwartaal een nieuwsbrief.

vrijdag 2 augustus 2019

12 weetjes over paarden

Wist je dat paarden staand kunnen slapen? Door een speciaal mechanisme in de benen, kan het paard zonder om te vallen rustig staan te dommelen. Meestal slapen ze ook wel enkele uren per etmaal liggend, maar dan moeten ze zich wel helemaal veilig voelen.

Wist je dat je aan de slijtage van een paardengebit kunt zien hoe oud het is? De uitdrukking: “Je moet een gegeven paard niet in de bek/mond kijken” betekent dus letterlijk dat je , als je een paard cadeau krijgt, niet moet gaan zeuren over hoe oud het dier is.  (figuurlijk betekent het dat je over cadeautjes niet moet klagen)

Wist je dat het grootste paardenras de Clydesdale is? De gemiddelde schofthoogte van deze paarden is ruim 1 meter 80. De Clydesdale is genoemd naar het vroegere Schotse district Clydesdale. Het ras is bekend doordat de paarden gebruikt worden in reclames van het Amerikaanse biermerk Budweiser.

Wist je dat de hoogte van een paard ‘stokmaat’ genoemd wordt. Het wordt gemeten bij de schouder of de schoft. Er wordt dan ook wel gesproken van schofthoogte.

Wist je dat een paard dat zijn bovenlip opkrult zodat zijn tanden bloot komen, ingespannen aan het ruiken is? Dit heet flemen en paarden doen dit meestal als ze een bijzondere of onbekende geur proberen thuis te brengen. Door op deze manier de geur ‘in te ademen’ komt die langs het orgaan van Jacobson, een speciaal orgaan waarmee een paard geuren kan analyseren. Met z’n opgetrokken bovenlip ziet een paard er uit alsof hij net een goeie mop gehoord heeft.
  
Wist je dat paarden kuddedieren zijn? In het wild leven ze in kuddes die in grootte kunnen variëren van 4 à 5 paarden tot meer dan honderd. Er zijn kuddes van merries en veulens met één volwassen hengst, maar ook kuddes van alleen hengsten.

Wist je dat de slokdarm van een paard vlak voor de maag met een sterke spier (de cardia) wordt afgesloten, zodat het eten niet terug kan? Paarden kunnen daardoor niet overgeven. Dat klinkt prettig, maar als een paard iets verkeerds eet, kan dat er dus ook niet meer uit. Een paard moet ook niet teveel in één keer eten.
 
Wist je dat In Nederland ongeveer 15 paardenmelkerijen zijn? De smaak en samenstelling van paardenmelk is iets anders dan die van koeienmelk en het is flink duurder. Sommige mensen beweren dat paardenmelk beschermt tegen kanker, maar dit is niet wetenschappelijk bewezen.
 
Wist je dat het kleinste paardenras de fallabella is? Het ras heet zo naar de familie Falabella. Deze familie begon in de 19e eeuw in Argentinië met de minipaardjes te fokken. De schofthoogte van falabella’s is maximaal 87 centimeter.

Wist je dat een paard in ieder oor wel 16 spieren heeft? Het kan daarmee de oren 180 graden draaien. Een paard kan meer horen dan een mens en kan daarom soms schrikken van een geluid dat zijn ruiter helemaal niet hoort.

Wist je dat de hoogste paardensprong in 1049 gemaakt werd door het paard Huaso ex-Faithful met ruiter Alberto Morales? De sprong van 2 meter 47 hoog staat nog steeds genoteerd in het Guinness Book of Records als hoogste paardensprong ooit

Wist je dat in Amerika geleidepaardjes worden opgeleid als mogelijk alternatief voor geleidehonden? De kleine paardjes van het Falabella ras zijn hier geschikt voor. Ze kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden door mensen die allergisch of bang zijn voor honden. In Europa is de eerste blinde persoon met een geleidepaardje Monique van den Abbeel uit Brugge. Sinds juni 2019 heeft ze Dinky om haar onderweg te begeleiden. Een voordeel van geleidepaarden ten opzichte van honden is, dat ze gemiddeld een stuk ouder worden. Maar of het binnenshuis zo praktisch is ...

vrijdag 19 juli 2019

12 vreemde weetjes


Wist je dat het in het Amerikaanse Nankin Mills Park in Michigan ieder jaar op 10 juli modderdag is? Op die dag mogen alle kinderen spelen in een enorme modderpoel, waar ze lekker van top tot teen vies worden. De smerigste twee worden uitgeroepen tot Koning en Koningin Modder. Aan het eind van de dag wordt iedereen afgespoeld door de brandweer.

Wist je dat de plaats met de langste naam ter wereld in Wales te vinden is? Het is het dorpje Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch. Een onuitsprekelijke plaatsnaam met 58 letters.
 
Wist je dat in Hindeloopen een boerderij wordt gebouwd die op z’n kop staat? In het voorjaar van 2019 begon de bouw van het nieuwe huis van Pieter en Ria Stellingwerf. Ze wilden graag boven wat meer ruimte dan beneden en besloten toen dat de boerderij dan maar ondersteboven gebouwd moest worden. 

Wist je dat een dolfijn nooit helemaal slaapt? Zijn twee hersenhelften slapen om de beurt. Eén oog blijft open en na een tijd het andere. Zo kan het dier niet vergeten om regelmatig boven water adem te komen halen en merkt het meteen als er gevaar is.

Wist je dat een octopus 3 harten heeft?

Wist je dat een witte haai z’n hele leven lang tanden blijft wisselen? Als er een tand afbreekt in z’n bek (die wel een beter lang is), groeit er een nieuwe tand terug. Zo kan de witte haai in de loop van zijn leven duizenden tanden krijgen.

Wist je dat het in augustus 2000 in de Engelse plaats Great Yarmouth vissen regende? Na een flinke regenbui waren daken en tuinen niet alleen kleddernat, maar lagen er honderden vissen. Volgens Britse meteorologen waren de vissen waarschijnlijk door een waterhoos meegenomen uit de Noordzee en een paar kilometer verderop in de stortbui naar beneden gevallen. 

Wist je dat een mens per dag gemiddeld ongeveer een liter speeksel per dag aanmaakt? Dat is in een jaar dus 365 liter. Meer dan drie badkuipen vol!

Wist je dat de dunne darm een oppervlakte heeft van ca 300 vierkante meter? Dat is ongeveer een tennisveld voor dubbelspel. De dunne darm is ongeveer zes meter lang, maar krijgt z’n enorme oppervlak door de vele plooien en uitstulpingen. Dit is nodig om je voedsel te verteren.

Wist je dat er een officieel woord is voor mensen die bang zijn voor het plakken van pindakaas aan hun gehemelte? Arachibutyrophobia heet deze angst. 

Wist je dat in Limburg een plaatsje bestaat met de naam Raar? Het hoort bij de gemeente Meerssen.

Wist je dat Dj’s Coen en Sander elk jaar een overzicht maken van de meest vreemde namen. Hier volgt een keuze uit de raarste namen van de laatste 10 jaar (en ja ze bestaan echt!)
Conny Plassen, Charrel Kip, Douwe Schat, Truusje Spetter-Kwak, Dick Sack, Bennie Dood, Annebelle Blaas, Robin Hoedjes, Bing Go, Ben en Wil Niks (familie!), Gooi van de Berg, Ron de Knikker, Bennie Thuis, Ab Louws, Dick Tevreden, Joska Bouter, Kitty Miao, Kenny Boeijen, Wil Sneller, Willie Wortel

maandag 24 juni 2019

9 weetjes over geleidehonden

Wist je dat er in Nederland 5 geleidehondenscholen zijn? Namelijk
Geleidehondenschool Ans L’abee,
Geleidehondenschool Herman Jansen,
Koninklijk Nederlands Geleidehonden Fonds (KNGF),
Gaus Geleide-& hulphondenschool en
Stichting DCN Geleidehonden (Dog Consultancy Nederland)

Wist je dat sommige hondenrassen geschikter zijn om hulphond te worden dan andere rassen?
Hondenrassen die je het meest tegenkomt als hulphond zijn labrador retrievers, golden retrievers, poedels en kruisingen hiervan.

Wist je dat de opleiding tot geleidehond begint met een jaar in een gastgezin? Vanaf 7 weken wordt de pup in zo’n gastgezin opgevoed volgens regels van de school waar hij/zij vandaan komt. In het gastgezin moet het hondje wennen aan alle dingen die het in de maatschappij tegen kan komen.

Wist je dat een blindengeleidehond zijn baas niet de weg wijst? De geleidehond zorgt ervoor dat zijn/haar blinde of slechtziende baas niet tegen hindernissen aan loopt en waarschuwt voor gaten, stoepjes of andere ongeregeldheden. Maar de baas van de hond moet zélf de weg weten. 

Wist je dat het moeilijkste dat een geleidehond moet leren een weigering is? Als een blinde baas een commando geeft dat hem/haar in gevaar kan brengen, bijvoorbeeld doorlopen als ergens een open trapgat is, moet de hond dat commando weigeren. Ongehoorzaam zijn gaat in tegen alle andere dingen die het dier heeft geleerd en is dus erg moeilijk.

Wist je dat een blindengeleidehond moet leren om psychologisch een meter breed en twee meter hoog te zijn om zijn/haar baas te beschermen tegen mogelijke obstakels? Onder een vlag of reclamebord ter hoogte van een mensenhoofd kan de hond zelf makkelijk door; toch moet het dier met begeleider daarvoor uitwijken.

Wist je dat koningin Juliana in 1953 persoonlijk aan het Nederlandsch Geleidehonden Fonds (NGF) het predicaat Koninklijk verleende? Sindsdien heet het fonds KNGF. 

Wist je dat honden niet het verschil kunnen zien tussen rood en groen? En dat ze ook geen inschatting kunnen maken van hoe snel verkeer rijdt? Een geleidehond kan dus niet bepalen wanneer zijn/haar baas veilig kan oversteken. Dat zal die baas zelf moeten besluiten op grond van gehoor (rateltikker), een restje zicht of met hulp van anderen.

Wist je dat volgens een onderzoek uit 2019 (door Ditmeijers Research) 40% van de geleidehondgebruikers in het jaar 2018 wel eens ergens geweigerd is? Dit terwijl wettelijk geregeld is dat geleidehonden in elke openbare gelegenheid toegelaten moeten worden.

woensdag 5 juni 2019

13 weetjes over geld

Wist je dat sinds 2011 ieder jaar in maart de Nationale Week van het Geld gehouden wordt? De week is bedoeld om leerlingen van de  basisschool te leren hoe ze goed met geld om moeten gaan.

Wist je dat er vóórdat er munten en papiergeld bestonden, allerlei voorwerpen als betaalmiddel gebruikt werden? Al meer dan drieduizend jaar geleden werden in China bijvoorbeeld kaurischelpen gebruikt als geld.

Wist je dat Romeinse soldaten in de tijd van Julius Caesar werden uitbetaald in zout? Dat was in die tijd erg kostbaar. Het Latijnse woord voor zout is ‘sal’ en dit vind je terug in het woord salaris.

Wist je dat elk bankbiljet vier echtheidskenmerken heeft, waaraan je kunt zien of het geen vals biljet is? Ieder echt biljet moet een watermerk hebben, er moet een hologram in verwerkt zijn, de inkt moet voelbaar zijn en het cijfer moet van kleur veranderen als je het biljet kantelt.

Wist je dat papiergeld helemaal niet van papier gemaakt is? Bankbiljetten zijn gemaakt van een mix van katoen en linnen. Zo is het steviger (het kan een wasbeurt in een broekzak overleven) en moeilijker na te maken.

Wist je dat alle Nederlandse bankbiljetten al sinds 1814 gemaakt worden bij drukkerij ‘Koninklijke Joh. Enschedé’ in Haarlem?

Wist je dat de randen van ons muntgeld allemaal verschillend zijn? Een dubbeltje heeft een ribbelpatroon in de rand, een munt van 20 cent 7 streepjes, een euro een onderbroken ribbelpatroon enz. Tegenwoordig een handig hulpmiddel voor blinden. Oorspronkelijk werden ribbels of inscripties aangebracht om te voorkomen dat er stiekem stukjes van de munten werden afgeslepen. Die waren namelijk toen nog van kostbare materialen als goud of zilver.

Wist je dat Nederlandse munten van verschillende soorten metaal worden gemaakt? De muntjes van 1, 2 en 5 eurocent zijn van verkoperd staal, 10, 20 en 50 eurocent-munten zijn van een mengsel van koper, aluminium, zink en tin. De 1 en 2 euro-munten zijn van nikkel, koper en messing. Ze hebben allebei 2 kleuren.

Wist je dat de euro in Nederland werd ingevoerd als wettig betaalmiddel op 1 januari 2002? Toch bestaan er euromunten met de jaartallen 1999, 2000 en 2001. Omdat er zoveel euromunten nodig waren, werd al ruim voor de datum van invoering begonnen met het slaan van de munten.

Wist je dat het verzamelen van munten (en kennis daarover) ‘numismatiek’ heet? Ook wel munt- en penningkunde.

Wist je dat al het Nederlandse muntgeld geslagen wordt bij de Koninklijke Nederlandse Munt in Utrecht? Dat gebeurt al sinds 1567.

Wist je dat er een hardnekkig fabel de ronde doet over wat je moet doen als iemand je dwingt geld op te nemen uit een automaat? Het verhaal is dat je dan je pincode achterstevoren moet ingeven, waarna de politie automatisch gewaarschuwd zou worden en te hulp zou komen. Banken en politie waarschuwen regelmatig dat je dit verhaal niet moet geloven.

Wist je dat een geldautomaat, als je pint en daarna vergeet om je geld mee te nemen, na ongeveer 30 seconden het geld weer inslikt? Je moet het daarna wel bij je bank melden om het geld terug te krijgen. .

donderdag 30 mei 2019

13 weetjes over duiven

Wist je dat de meest voorkomende duif in Nederland de houtduif is? Zijn officiële naam is Columba palumbus.

Wist je dat de beroemde Amsterdamse duiven afstammen van de wilde rotsduif? Hun oorspronkelijke woongebied is bergachtig. Veel steen en weinig groen is wat ze ook in de stad vinden. Daar kunnen ze dus prima mee leven.

Wist je dat de duif een internationaal symbool voor vrede is? De vredesduif wordt altijd afgebeeld met een olijftakje in zijn snavel. Dat verwijst naar het Bijbelverhaal over de ark van Noach. Daarin vindt een losgelaten duif na de zondvloed een olijftakje; teken dat er weer land boven water kwam.

Wist je dat bruidsparen soms op hun huwelijksdag symbolisch twee witte duiven loslaten? Die vliegen dan samen in één richting weg, wat een teken is van trouw aan elkaar.

Wist je dat (vooral stads)duiven ook wel ‘vliegende ratten’ genoemd worden? Ze dragen soms ziekteverwekkers bij zich waardoor mensen kunnen worden besmet. Dat gebeurt echter maar zelden.

Wist je dat Turkste tortels voor het eerst in Nederland broedden in 1949? Sindsdien is hun aantal snel uitgebreid. Ze staan nu al jaren op de zevende plaats bij de jaarlijkse tuinvogeltelling van Vogelbescherming Nederland.

Wist je dat tortelduiven hun hele leven dezelfde partner hebben? Ze zitten vaak dicht tegen elkaar op een tak te koeren. Tel daarbij op hun vermogen om zich snel voort te planten en het is duidelijk waar de aanduiding ‘tortelduifjes’ voor verliefde stelletjes vandaan komt.

Wist je dat houtduiven veel schade kunnen veroorzaken aan gewassen op het land? Daarom staat de houtduif op de landelijke vrijstellingslijst. Dat betekent dat er het hele jaar op deze vogels geschoten mag worden. Maar dat mag alleen als er schade is (of dreigt) aan landbouw- of natuurgebied (Artikel 2.15 Wet natuurbescherming)

Wist je dat er al heel lang een landelijke organisatie is voor alle postduivenverenigingen in Nederland? De Nederlandse Postduivenhouders Organisatie (NPO). Dat is dezelfde afkorting als die van de Nederlandse Publieke Omroep. Die laatste heeft in 2012 voor 100.000 euro de domeinnaam npo.nl overgekocht van de Postduiven Organisatie.

Wist je dat de duurste Europese duif ooit de duif Armando uit België is? De supersnelle lange-afstandsvlieger Armando bracht bij een veiling meer dan een miljoen op.

Wist je dat in de Tweede Wereldoorlog duiven gebruikt werden om boodschappen over te brengen? 32 duiven kregen na de oorlog een Dickin-Medaille voor heldhaftigheid en trouw.

Wist je dat de beroemdste duif uit de Tweede Wereldoorlog GI Joe was? In 1943 werd door een boodschap van GI Joe de bevolking van een Italiaans dorp gered van een verkeerd gepland bombardement.

Wist je dat een postduif onder ideale omstandigheden (wind mee) een snelheid kan halen van 130 kilometer per uur? Dat houdt ie niet lang vol. Lange afstand vliegers hebben meestal snelheden van tussen de 60 en 80 kilometer per uur. Met die snelheid kunnen ze maximaal zo’n 1200 kilometer achter elkaar vliegen.
Wist je dat er veel onderzoek is gedaan naar het vermogen van duiven om de weg naar huis terug te vinden? Belangrijk hierbij is de reuk, maar ook de stand van de zon en aardmagnetisme spelen een rol.

woensdag 22 mei 2019

12 weetjes over slakken

Wist je dat de slak het enige weekdier is dat ook op land leeft? De meeste soorten slakken leven in de zee en sommige soorten in zoet water.

Wist je dat slakken voor het grootste deel uit water bestaan?

Wist je dat (tuin)slakken zich voortbewegen met één grote spier, de voetzool. Door die samen te trekken en dan weer te strekken, komt de slak vooruit.

Wist je dat een slak ‘ogen op steeltjes’ heeft? Van de vier tentakels op de kop zijn er twee lichtgevoelig. De andere twee zijn voelsprieten, waarmee de slak ook kan ruiken. Bij gevaar trekt ie alle sprieten gauw in. 

Wist je dat slakken heel goed kunnen ruiken?

Wist je dat een slak eet met de radula, een rasptong, met heel veel kleine tandjes. Daarmee schraapt het dier z’n voedsel: bladeren, vruchten of bijvoorbeeld zeewier, af. Zo ontstaan de gaten die je vaak in plantenbladeren ziet na slakkenbezoek.

Wist je dat slakken tijdens het voortbewegen met een klier bij hun mond slijm aanmaken zodat ze makkelijker over ruwe oppervlakten kunnen glijden? Ze laten dan ook een zilverig slijmspoor achter.

Wist je dat wetenschappers al heel lang onderzoek doen naar mogelijke medische toepassingen van naaktslakkenslijm? Sterke lijm, gebaseerd op dit plakkerige slijm, zou bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden om wonden te plakken, maar ook bij bijvoorbeeld operaties.

Wist je dat het huisje van een huisjesslak niet alleen een bescherming is voor vijanden, maar ook een bescherming tegen uitdroging? De schelp groeit mee met de slak. Als het (een beetje) beschadigd is, kan de slak het zelf repareren.

Wist je dat de meeste slakken zowel mannelijk als vrouwelijk zijn? Tweeslachtig wordt dit genoemd, of hermafrodiet. Bij de paring bevruchten twee slakken elkaar en leggen enkele weken later allebei eitjes in een kuiltje in de grond.

Wist je dat je slakken kunt eten? De meest gekweekte slakkensoort in Noord-Europa is de Helix Aspersa Maxima, oftewel de Gros Gris. Een andere bekende eetbare soort is de Wijngaardslak. Die was zo populair dat de soort dreigde uit te sterven. De wijngaardslak is nu een beschermde diersoort.

Wist je dat Brigitte Kaandorp in een youtubefilmpje vier minuten volpraat over het nutteloze bestaan van de naaktslak?

11 weetjes over aardappels

Wist je dat de herfstvakantie (eind oktober, begin november) ooit werd ingesteld vanwege de aardappeloogst? Kinderen moesten thuis vaak he...